Алдағы референдум азаматтардың құқықтарын қорғаудың құқықтық қалқаны болады
Саяси жаңғыру берік құқықтық негізсіз мүмкін емес. Егер демократиялық бастамалар мен ұрандар Конституцияда бекітілмесе және тәуелсіз соттармен қорғалмаса, олар қағаз жүзінде ғана қалып қояды. Наурыз айында өтетін референдумның мәні неде, ол неге іс жүзінде жаңа Конституцияны бекітеді және заң шенеуніктердің әрекетсіздігіне қалай тосқауыл қояды? Осы сауалдарға біздің басылымға Қазақстан заңгерлер одағының төрағасы, конституциялық реформа жөніндегі комиссия мүшесі Серік Ақылбай жауап берді.
«Бұл – жай түзету емес, мәні бойынша жаңа Конституция»
— Серік Байсейітұлы, сіз конституциялық реформаны қоғамдық белсенді ретінде емес, қатаң құқық тұрғысынан бағалайсыз. Суперпрезиденттік жүйеден бас тарту – күрделі процесс. Ұсынылған өзгерістер билік өкілеттіктерін шын мәнінде қайта бөлуді кепілдей ме?
— Заңгер ретінде мен құжаттың құқықтық өзегіне қараймын. Ұсынылып отырған өзгерістердің ауқымы мен тереңдігі қолданыстағы Негізгі заңды косметикалық түзету емес, мәні бойынша жаңа Конституция қабылдау екенін айқын көрсетеді. Бұл – іс жүзінде жаңа Конституция.
Сізде шағым бар ма? Бізге жазыңыз
Біз билік тармақтарының мүлде өзге теңгерімін қалыптастырамыз: парламент нақты бақылау тетіктеріне ие болады, ал шешім қабылдаудағы монополия жойылады. Бұл – басқарудың ескі моделін күрделі құқықтық жолмен бөлшектеу, яғни биліктің бір қолға шоғырлануына жол бермейтін жүйе.
«Қарапайым адам үшін бұл – нақты құқықтық қалқан»
— Көпшілік үшін жоғары құқық теориясы алыс көрінуі мүмкін. Жаңа нормалар қарапайым азаматты жергілікті әділетсіздіктен қалай қорғайды?
— Бұл – негізгі сұрақ. Конституциялық комиссия отырыстарында мен мемлекеттің жария-құқықтық жауапкершілігін Негізгі заң деңгейінде бекіту қажеттігін үнемі атап өттім. Мұнда тек заңсыз әрекеттер ғана емес, мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың әрекетсіздігі де назарда болуы тиіс.
Көбіне құқық бұзушылық дәл осы әрекетсіздіктен туындайды: мерзімдердің созылуы, сот шешімдерінің орындалмауы, формализм. Қазақстан Конституциялық Соты бұзылған құқықтарды қорғаудың нақтылығы мен тиімділігін үнемі алға тартады. Зиянды өтеу құқығын тікелей Конституцияда бекіту – заң шығарушы мен соттар үшін айқын бағдар. Азамат құқықтық белгісіздікте қалмауы керек.
«Экономикадағы әділдік – жаңа құқықтық шеңбердің өзегі»
— Әділетті Қазақстанның басты міндеттерінің бірі – экономикада заңдылық орнату, жер мен ресурстарға құқықты қорғау. Бұл бағытта жаңа нормалар не береді?
— Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің енгізілуі құқықтық сананы түбегейлі өзгертті. Біз «бәрін азамат өзі дәлелдеуі тиіс» деген ескі қағидаттан бас тартып, дәлелдеу міндетін мемлекеттік органға жүктейтін жаңа модельге өттік.
Қылмыстық қудалау, лицензиялау, жер және салық қатынастары – аса сезімтал салалар. Мұнда кеткен қателік немесе биліктің теріс пайдалануы бизнес пен қоғамға ауыр салдар әкеледі. Сондықтан жаңа Конституция нормалары ел ресурстары халыққа тиесілі екенін және мемлекетпен экономикалық даулар рәсім бұзылған жағдайда мемлекеттік органның кінәсі презумпциясы негізінде шешілетінін түпкілікті бекітеді. Бұл – жемқорлық пен олигархиялық схемаларға берілген қуатты соққы.
«Референдум – ең жоғары легитимдік тетік»
— Неге мұндай ауқымды өзгерістерді бекіту үшін жалпыұлттық референдум таңдалды?
— Комиссия отырыстарында азаматтардан түскен сындарлы ұсыныстардың ескерусіз қалмағанын көрдік. Бұл – қоғам мен мемлекеттің ашық әрі мазмұнды диалогының дәлелі. Сондықтан жаңа Конституция жобасын бүкілхалықтық референдумға шығару туралы шешімді толық қолдаймын.
Бұл қоғамның мемлекетке деген сенімін нығайтады және оны тек басқару аппараты емес, қабылдаған шешімдері үшін тікелей жауапты институт ретінде қабылдауға мүмкіндік береді. Халықтың тікелей ерік білдіруінің жоғары заңдық күші даусыз. 15 наурыздағы референдумда берілетін азаматтар дауысы осы терең құқықтық реформаларға абсолютті әрі мызғымас легитимдік береді.
