Шахмат-бокс: ақыл мен күшті біріктірген ерекше спорт түрі

Алдымен шахмат тақтасының үстінде терең ойланып, содан кейін бокс қолғабын киіп, қарсыласыңмен рингте айқасу керек десе — көбі бұл әзіл шығар деп ойлайды. Бірақ шахмат-бокс (chess boxing) — толыққанды ережелері, әлем чемпионаттары мен халықаралық федерациясы бар нағыз спорт түрі. Бұл мақалада бұл ерекше спорттың қалай пайда болғанын, ережелерінің қалай құрылғанын және неге ол қарапайым қызық емес, шынымен де күрделі спорт екенін түсіндіреміз.

Шахмат-бокс дегеніміз не?

Шахмат-бокс — екі спортшы кезектесіп шахмат пен бокс раундтарында бақ сынасатын гибридті спорт түрі. Жарыс ойыншылардың бірі мат жариялағанда немесе нокаутпен жеңгенде ғана аяқталады. Яғни жеңіске жету үшін спортшы екі мүлдем қарама-қарсы дағдыны — суық ақыл-парасатты және физикалық төзімділікті — бір мезгілде меңгеруі керек.

Бұл идея қайдан шықты?

Қызығы, шахмат-бокс идеясы алдымен спорт әлемінде емес, көркем әдебиетте пайда болды. 1992 жылы француз суретшісі Энки Билал өзінің «Froid Équateur» атты комикс-романында кейіпкерлерін алдымен толыққанды бокс жекпе-жегінде айқастырып, содан кейін шахмат тақтасының басына отырғызады. Дәл осы көркем идея кейіннен нидерландтық көрермен әрі перформанс-суретші Иепе Рубингтің қиялын қозғайды.

Рубинг осы идеяны шындыққа айналдырып, 2003 жылы Амстердамда алғашқы ресми шахмат-бокс әлем чемпионатын өткізеді және оны өзі жеңіп алады. Дәл осыдан кейін Берлин қаласы шахмат-бокстың «отаны» ретінде танылып, спорттың негізгі дамуы осы қалада жалғасады.

Ойын қалай өтеді?

Стандартты шахмат-бокс жарысы жалпы 11 раундтан тұрады: алты шахмат раунды және бес бокс раунды кезектесіп өтеді, ал жарыс әрдайым шахматтан басталып, шахматпен аяқталады. Әр шахмат раундында спортшыларға жалпы 9 минуттан уақыт беріледі, ал уақыт таусылса, спортшы автоматты түрде жеңіліс табады. Раундтар арасында бір минуттық үзіліс беріледі — дәл осы қысқа уақыт ішінде спортшылар боксер қолғабын шешіп, шахмат тақтасына отыруы немесе керісінше дайындалуы керек.

Жеңіске жетудің бірнеше жолы бар:

• шахматта мат жариялау;
• боксте нокаутпен жеңу;
• қарсыласының берілуі (резигнация);
• уақыт таусылу себебінен жеңіліс;
• төреші тоқтатқан жағдайдағы техникалық жеңіс.

Бұл ереже спортшыдан екі жақты дайындықты талап етеді: физикалық жағынан әлсіз болса, боксте жеңіліп қалады, ал зейіні шашылып, қысымға төтеп бере алмаса, шахматта қателеседі.

Жарыс алдында спортшылардың шахматтағы рейтингі мен бокстағы салмақ санаты да ескеріледі — екі спортшы бір-біріне жақын деңгейде болуы үшін ұйымдастырушылар жеке іріктеу жүргізеді. Бұл — жарыстың екі бағытта да әділ өтуін қамтамасыз ететін маңызды тетік, себебі бір спортшы шахматта әлдеқайда мықты, ал екіншісі боксте басым болса, жарыс қызғылықты болмай қалуы мүмкін.

Неге бұл нағыз спорт деп есептеледі?

Сырттай қарағанда әзіл сияқты көрінгенімен, шахмат-бокс спортшыдан ерекше психофизиологиялық төзімділікті талап етеді. Бокс раундынан кейін жүрек соғысы шарықтап тұрған кезде дереу тыныш отырып, тактикалық дәлдікпен шахмат ойнау — қарапайым дене шынықтырудан да, қарапайым ақыл-ой спортынан да әлдеқайда қиын міндет. Спортшы бір мезетте:

• жоғары пульспен тыныс алуды реттеп, зейінін шоғырландыруы керек;
• эмоционалды қозудан кейін салқынқанды шешім қабылдауы керек;
• физикалық шаршаудың ойлау жылдамдығына кедергі жасамауын қадағалауы керек.

Дәл осы себепті шахмат-боксты кейбір мамандар «ми мен денені бір мезгілде сынайтын ең қиын спорт түрлерінің бірі» деп атайды.

Халықаралық жарыстар қалай дамыды?

2013 жылы Chess Boxing Global (CBG) ұйымы құрылып, дәл осы ұйым қазіргі кезде ресми танылған шахмат-бокс әлем чемпионаттарын өткізіп келеді. Сол жылы Мәскеуде бір кеште үш чемпиондық жекпе-жек өткізілген ірі турнир болды, оған 1200-ден астам көрермен қатысты. Бұл оқиға шахмат-бокстың бұқаралық қызығушылыққа ие бола бастағанының айқын дәлелі болды.

Бүгінде шахмат-бокс Еуропа мен Азияның бірнеше елінде клубтар мен федерациялар арқылы дамып келеді, ал жыл сайынғы турнирлер саны да артып жатыр.

Қазақстан үшін неге қызық?

Қазақстанда шахмат дәстүрі әрдайым мықты болған — елде халықаралық деңгейдегі гроссмейстерлер мен жас таланттар үнемі шығып отырады, ал шахмат мектептері республика бойынша кеңінен таралған. Сонымен қатар, жоғарыда айтылғандай, Қазақстан бокс бойынша да әлемдік деңгейдегі спорт мектебіне ие. Яғни, теориялық тұрғыдан алғанда, елде шахмат-бокс сияқты гибридті спорт үшін қажетті екі негізгі база — мықты шахмат мектебі мен мықты бокс мектебі — бұрыннан бар.

Дүние жүзінде әлі кең таралмаған бұл спорт түрі болашақта Орталық Азия аймағында да қанат жаятын болса, дәл осындай екі бағытта тәжірибесі бар елдер алдыңғы қатарда тұруы әбден мүмкін. Қазірге дейін бұл — тек болжам, бірақ спорт тарихында осындай «екі мектептің қиылысында» пайда болған жаңа бағыттар аз емес.

Спортшыға қандай дайындық қажет?

Шахмат-боксқа дайындалу үшін спортшы екі мүлдем бөлек спорт мектебінен өтуі керек. Көбіне бұл екі жолдың бірімен келеді:

• алдымен шахматшы болып қалыптасып, кейін бокс дағдыларын қосымша меңгеретіндер;
• немесе керісінше, алдымен боксшы ретінде дайындалып, содан кейін шахматты кәсіби деңгейде үйренетіндер.

Екі жағдайда да спортшы жаттығу кестесін екіге бөліп, аптасына бірнеше рет шахмат теориясымен де, ринг жаттығуларымен де айналысуы тиіс. Бұл — уақыт пен төзімділік жағынан аса қиын, сондықтан шахмат-боксшылар саны әлі де көп емес, бірақ бұл спорттың құрметке ие болуының өзіндік себебі де осында.

Гибридті спорт түрлерінің қатарында қандай орны бар?

Соңғы жылдары дене мен ақыл-ой дағдыларын біріктіретін гибридті спорт түрлеріне қызығушылық артып келеді. Мысалы, биатлон — шаңғымен жүгіру мен мергендікті, ал модерн пятиборье — жүзу, атыс, қылыш ұстасу, жүгіру мен жылқы жарысын біріктіреді. Дегенмен шахмат-бокс бұлардан бір ерекшелігімен айырылады: ол екі мүлдем қарама-қайшы жүйке жағдайын — шамадан тыс физикалық қозу мен толық зейінді шоғырландыруды — бір жарыс ішінде бірнеше рет ауыстыруды талап етеді. Биатлоншы да, пятиборец те өз пәндерін бір-бірінен бөлек, дәйекті түрде орындайды, ал шахмат-боксшы бір кештің өзінде бірнеше рет «режимді» толықтай ауыстыруға мәжбүр.

Дәл осы ерекшелік шахмат-боксты спорт физиологтары үшін де қызықты зерттеу нысанына айналдырды — жүрек соғысы жоғары кезде когнитивті функциялардың қалай өзгеретінін нақты байқауға болатын сирек мысалдардың бірі осы спортта кездеседі.

Танымал шахмат-боксшылар

Спорттың негізін қалаушы Иепе Рубингтен басқа, жылдар бойы бірнеше спортшы шахмат-бокс әлемінде өз есімін танытты. Көбіне бұл спортшылар алдымен әуесқой деңгейде шахматпен немесе боксбен айналысып, кейін екі дағдыны қоса меңгеруге бет бұрған адамдар. Олардың арасында университет түлектері, бұрынғы әскери қызметкерлер және тіпті кәсіби бағдарламашылар да бар — бұл спорттың интеллектуалды ортаға да, спорт ортасына да бірдей тартымды екенін көрсетеді.

Жарыс ұйымдастырушылары атап өткендей, шахмат-боксқа қатысатын спортшылардың басым бөлігі жоғары білімді, көбіне техникалық немесе гуманитарлық мамандық иелері. Бұл спорттың имиджін «күш пен ақылдың теңдігі» ретінде қалыптастыруға көмектесіп келеді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Шахмат-бокста кім көбірек басым — шахматшы ма, боксшы ма?

Екеуі де жеткіліксіз. Тек шахматта мықты спортшы бокс раундында жеңіліп қалады, ал тек боксте мықты спортшы шахматта қателесіп, матқа тап болуы мүмкін. Жеңіске тек екі дағдыны теңдей меңгергендер жетеді.

Шахмат-бокс қауіпсіз бе?

Бокс раундтарында әдеттегі бокс ережелері мен қауіпсіздік талаптары толық сақталады, дәрігерлік бақылау жүргізіледі. Сондықтан бұл әдеттегі әуесқой бокстан қауіптілігі жағынан айырмашылығы жоқ.

Шахмат-бокс Олимпиада бағдарламасына кіре ме?

Қазіргі уақытта жоқ, бірақ халықаралық федерация мен турнирлер саны артып жатқандықтан, спорт қоғамдастығында бұл мәселе жиі талқыланады.

Қатысу үшін қандай деңгейде шахмат немесе бокс білу керек?

Ресми жарыстарда қатысушыдан белгілі бір минималды шахмат рейтингі мен әуесқой боксте тәжірибесі болуы талап етіледі — бұл қауіпсіздік пен жарыс сапасын қамтамасыз ету үшін қажет. Әуесқой деңгейде, клубтық форматта бұл талаптар жеңілдетілген болуы мүмкін.

Қорытынды

Шахмат-бокс — көркем әдебиеттен шыққан қиял идеяның нақты, тіпті қатал спортқа айналуының сирек кездесетін мысалы. Ол дене мен ақыл-ойдың шекарасын сынайтын, спортшыдан толыққанды жан-жақтылықты талап ететін бірегей жарыс түрі. Дәл осы себепті шахмат-бокс жанкүйерлер саны әлі көп болмаса да, спорт әлемінде ерекше құрметке ие бола бастады.

Бұл спорттың болашағы туралы әлі де әр түрлі пікір бар — кейбіреулер оны ойын-сауық форматы ретінде қарастырса, кейбір мамандар оны толыққанды олимпиадалық пән дәрежесіне дейін жеткізуге болады деп есептейді. Қалай болғанда да, шахмат-бокс адамзаттың ежелден қалыптасқан «күш пен ақыл» дилеммасына қызықты, тіпті ойын-сауықты жауап тапқан сирек мысалдардың бірі болып қала бермек.