Көкпар: қазақтың дәстүрлі жауынгерлік ойынының тарихы мен ережелері

Дүние жүзінде жылқы үстінде ойналатын жүздеген ұлттық ойын бар, бірақ солардың ішінде көкпардай екпінді, күш пен ептілікті қатар талап ететін ойын некен-саяқ. Қазақ даласында мыңдаған жылдар бойы сақталып келген бұл ойын бүгінде тек ауыл тойының көрінісі емес, ресми федерациясы, жарыс күнтізбесі және халықаралық турнирлері бар нағыз спорт түріне айналды. Бұл мақалада көкпардың қайдан шыққанын, ережелерінің қалай қалыптасқанын және қазіргі заманда қалай өзгергенін егжей-тегжейлі талдаймыз.

Көкпар қайдан шықты?

Зерттеушілердің басым бөлігі көкпарды әскери дайындықтың бір түрі ретінде пайда болған деп есептейді. Көшпелі өмір салтында жауынгерлерге аттан құламай, тепе-теңдікті сақтай отырып, ауыр жүкті бір қолмен көтеріп, шабуыл кезінде тайталасу дағдысы аса қажет болған. Түркі қағанаты дәуірінде дәл осындай жаттығулардан өткен жауынгерлерден жеке әскери топтар құрылғаны туралы деректер сақталған. Яғни көкпар — ойын-сауық емес, ең алдымен өмір мен өлім арасындағы дағдыны жаттықтыратын құрал болған.

Уақыт өте келе бұл жаттығу дала тұрғындарының арасында ойынға, ал кейін мерекелік дәстүрге айналды. Той-думанда, ас беруде, жасы үлкендердің құрметіне арналған жиындарда көкпар міндетті бағдарламаға енген. Бүгінде де көкпар — Орталық Азия, Қазақстан және Ауғанстанда кеңінен танымал халық ойындарының бірі болып қала береді.

Ойынның мақсаты не еді?

Көшпелі қоғамда көкпардың басты міндеті — жас жігіттерді шыңдау болды. Бұл ойын арқылы:

• батылдық пен тәуекелге бару қабілеті қалыптасады;
• аттың үстінде тепе-теңдікті сақтау, ептілік дамиды;
• төзімділік пен ұзақ уақыт жүктемеге шыдау машықтанады;
• топпен әрекет ету, ұйымшылдық пен тактикалық ойлау жетіледі;
• жауынгерлік дағдылар мен күш-жігер шыңдалады.

Осы себепті көкпар ежелден ер балаларды тәрбиелеудің табиғи мектебі саналған. Жас жігіт алдымен қатардағы ойыншы ретінде қатысып, тәжірибе жинап, кейін көшбасшы дәрежесіне дейін өседі.

Дәстүрлі көкпардың ережелері қандай болған?

Дәстүрлі көкпарда ойынға арнайы даярланған, семіз, жас лақ немесе теке таңдалады — оның терісі берік болып, ойын кезінде оңай жыртылмауы керек. Ойынға түсетін мал орта есеппен 20-30 келі шамасында болады. Мұндай салмақ бір жағынан ойынды қиындатса, екінші жағынан аттың да, шабандоздың да нағыз төзімділігін сынайды.

Ойын кезінде ерекше борыш атқарушылар — аттың үстінде отырған үш төреші тобы — ойыншылардың әрекетін үздіксіз бақылап отырады. Дәстүрлі ережеде де, қазіргі заманғы нұсқада да белгілі бір нормалар қатаң сақталады:

• лақты көтеріп жатқан ойыншыға шабуыл жасауға тыйым салынады;
• қарсыласты қамшымен ұруға толықтай тыйым салынған;
• дөрекі, қауіпті әрекеттерге жол берілмейді.

Бұл ережелер көкпарды жай ғана «кім күшті, сол жеңеді» деген қағидадан гөрі, ептілік пен тактиканы бағалайтын ойынға айналдырған.

Көкпардың түрлері бар ма?

Көкпар — бірыңғай емес, аймаққа қарай ойналу тәсілі бірқатар ерекшеленетін ойын. Дәстүрлі түрде екі негізгі нұсқасы белгілі:

• Дода көкпар — шектеусіз санда ойыншы қатысатын, ашық далада өтетін, ең көне әрі ең еркін нысан. Мұнда белгілі бір команда құрамы жоқ, кез келген шабандоз ойынға араласа алады;
• Топ көкпар (командалық көкпар) — қазіргі жарыстарда кеңінен қолданылатын, әр команда белгілі санды құрайтын, ойын алаңы шектелген, ережелері нақты тәртіпке келтірілген нұсқа.

Қазіргі республикалық және халықаралық турнирлерде негізінен командалық нұсқа қолданылады, себебі ол көрермен үшін де, төрешілер үшін де бақылауға қолайлы, ал спортшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету жағынан да тиімдірек.

Көкпар аты — жай жылқы емес

Көкпарға қатысатын жылқыға қойылатын талап қарапайым жарыс атынан мүлде өзгеше. Бәйге атына жылдамдық басты критерий болса, көкпар атына мынадай қасиеттер қажет:

• ауыр жүкті (лақ салмағы плюс шабандоздың өзі) ұзақ уақыт көтеріп жүгіре алатын күш;
• тығыз топтың ішінде тайталасқа төтеп бере алатын тұрақтылық пен батылдық;
• кенеттен бағыт өзгертуге, тоқтауға, бұрылуға бейімділік;
• адамдардың айқайы мен тығыз орта дауысына үйреніп, үрікпейтін сабырлық.

Сондықтан көкпар аттарын арнайы, ұзақ мерзімге баптайды. Мұндай жылқыны жасынан үйретіп, топ ішінде жүруге, дене салмағын көтеруге бірте-бірте дағдыландырады. Тәжірибелі көкпаршылар өз аттарын отбасы мүшесіндей бағалайды, себебі жарыстың нәтижесі көбіне шабандоздың шеберлігінен кем түспейтіндей дәрежеде атқа байланысты болады.

Қауіпсіздік неге маңызды мәселеге айналды?

Көкпар — жанкешті серпін мен физикалық жанасуға толы ойын болғандықтан, ұзақ жылдар бойы жарақаттану қаупі жоғары спорт түрлерінің біріне саналған. Заманауи федерация құрылғаннан кейін бұл мәселеге ерекше көңіл бөлінді:

• спортшыларға арнайы дулыға, сүйекті қорғайтын жабдық, арнайы киім міндеттелді;
• жарыс алаңының шекарасы нақты белгіленіп, тыс жерге шығуға тыйым салынды;
• дөрекі әрекет жасаған спортшыға ойыннан шеттету немесе ұпай кемiту түріндегі жаза қолданылатын болды;
• медициналық қызмет жарыс барысында үнемі алаң маңында дайын тұрады.

Осы шаралардың нәтижесінде көкпар өзінің тартымдылығы мен қаттылығын жоғалтпай, әлдеқайда қауіпсіз спорт түріне айналды.

Көкпар халықаралық аренада

Соңғы онжылдықта Қазақстан көкпарды тек ұлттық мұра ретінде сақтап қана қоймай, оны әлемге таныту ісіне де белсене кірісті. Дүниежүзілік көшпенділер ойындары (World Nomad Games) сияқты ірі халықаралық іс-шараларда көкпар негізгі бағдарламалардың біріне айналды. Мұндай жарыстарға Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Моңғолия сияқты көшпелі мәдениеті ортақ елдердің құрамалары қатысады, бұл ойынды аймақтық ынтымақтастықтың бір символына айналдырды.

Жиі қойылатын сұрақтар

Көкпарға кез келген адам қатыса алады ма?

Жоқ, көкпар жоғары дене дайындығын, атқа мінудің жоғары деңгейдегі шеберлігін талап етеді. Спортшылар жасынан бастап көп жылдық дайындықтан өтеді.

Ойында нақты уақыт шектеуі бар ма?

Заманауи жарыстарда әр кезең үшін нақты уақыт белгіленеді, бұл ойынды көрермен үшін де, эфирде көрсету үшін де қолайлы етеді.

Көкпар қазір Олимпиада ойындарының бағдарламасына кіре ме?

Қазіргі уақытта көкпар Олимпиада бағдарламасына енгізілмеген, бірақ Дүниежүзілік көшпенділер ойындары сияқты ірі халықаралық турнирлерде тұрақты өткізіліп келеді.

Қазіргі көкпар: ресми спорт түрі

Бүгінде көкпар — Қазақстанда ресми түрде танылған спорт түрі. Елде көкпар федерациясы жұмыс істейді, республикалық және халықаралық деңгейдегі жарыстар үнемі өткізіледі. Заманауи көкпарда қауіпсіздік талаптары айтарлықтай күшейтілген:

• спортшылар арнайы қорғаныш киім-кешек киеді;
• жарыс алаңы арнайы жабдықталады және шектеледі;
• төрешілер құрамы кеңейтіліп, бақылау жүйесі қатаңдатылған.

Осының арқасында көкпар бір жағынан өзінің тарихи, дәстүрлі рухын сақтап отыр, екінші жағынан заманауи спорттық стандарттарға сай, қауіпсіз әрі көрермендерге қолжетімді ойынға айналды. Ойынға арнайы дайындалған, жүйрік әрі мықты «көкпар аттары» пайдаланылады — бұл аттар қарапайым жарыс аттарынан ерекшеленетін, ерекше төзімділікке ие тұқымдар.

Көкпаршылар қалай дайындалады?

Кәсіби көкпаршы болу — бір күнде қалыптасатын дағды емес. Көбіне бұл өнер ата-бабадан мұра болып, отбасында жасынан сіңеді: бала алдымен жылқымен танысады, аттың мінезін тани бастайды, кейін жеңіл жаттығуларға қатысады. Жасөспірім шағында ол қатардағы ойыншы ретінде үлкендердің қасында жүріп, тәжірибе жинайды. Нағыз шеберлікке жету үшін жылдар бойы:

• дене күшін және аттың үстіндегі тепе-теңдікті дамытатын арнайы жаттығулар кешені орындалады;
• ауыр затты бір қолмен көтеріп, екпінде ұстап тұру дағдысы жаттықтырылады;
• топпен әрекет ету, серіктестің қимылын алдын ала болжау тактикасы меңгеріледі;
• жарыс психологиясы — қысым астында сабырлылықты сақтау қабілеті қалыптасады.

Көптеген өңірде жергілікті клубтар мен спорт мектептері жұмыс істейді, олар жас талапкерлерге алғашқы баспалдақ болады. Республикалық жарыстарда жүлдегер атанған спортшылар көбіне дәл осындай жергілікті мектептен шыққан, көп жылдық тәжірибесі бар шеберлер.

Неге көкпар шетелдіктер үшін де қызық?

Дүние жүзінде ат үстінде ойналатын спорт түрлері көп болғанымен, көкпардың ерекшелігі — оның ұжымдық сипатында. Бұл жеке жарыс емес, топтық тартыс, онда әр ойыншы бір мезетте өз тобының тактикасын да, аттың мінезін де, қарсыласының қимылын да есептей білуі керек. Дәл осы себепті көкпар Орталық Азиядан тыс жерлерде де саяхатшылар мен спорт журналистерінің қызығушылығын тудырып келеді — олар үшін бұл әлемдегі ең экзотикалық әрі күрделі командалық ойындардың бірі.

Көкпар мен көрші елдердегі ұқсас ойындар

Көшпелі мәдениеті ортақ өңірлерде көкпарға ұқсас ойындар бірнеше атпен белгілі. Ауғанстан мен Тәжікстанда бұл ойын «бузкаши» деп аталады, ал Қырғызстанда «улак тартыш» немесе «көк бөрю» деген атпен танымал. Негізгі мазмұны — ат үстінде мал терісін тартысу — бәрінде ортақ болғанымен, әр елдің өз ерекшелігі бар: ойын алаңының көлемі, командадағы адам саны, ұпай санау тәртібі әрбір елде сәл өзгеше қалыптасқан. Дегенмен барлығының түп-тамыры бір — көшпелі даланың әскери-спорттық дәстүрі.

Осы ұқсастыққа қарамастан, қазақ көкпары өзінің ерекше ережелер жүйесімен, атқа деген ерекше көзқарасымен және заманауи федерациялық құрылымымен ерекшеленеді. Дәл осы себепті халықаралық сарапшылар қазақ көкпарын аймақтағы ең жүйелі әрі спорттық тұрғыдан ең дамыған нұсқа деп бағалайды.

Көкпардың қазақ мәдениетіндегі орны

Көкпар — тек дене шынықтыру немесе жарыс емес, ол қазақ халқының ұжымдық жады мен намыс ұғымының тірі көрінісі. Ойында жеңіске жету жеке батырлықпен қатар, ауыл-аймақтың, рудың намысын қорғаумен теңестіріледі. Сондықтан да көкпар жеңімпаздары ауылда, қалада үлкен құрметке ие болады, ал олардың аттары аңызға айналып, ұрпақтан-ұрпаққа айтылып отырады.

Бүгінгі күні мектеп бағдарламаларында, ұлттық мерекелерде, тіпті туристік бағдарламаларда көкпар элементтерін көрсету кең тарады. Бұл — жас ұрпаққа ата-баба дәстүрін ұмыттырмаудың, ал шетелдік қонақтарға қазақ мәдениетінің тереңдігін таныстырудың тиімді жолы болып отыр.

Қорытынды

Көкпар — сан ғасыр бойы қазақ даласында сақталып келген, әскери дайындықтан бастау алып, халықтық мерекеге, содан кейін ресми спортқа айналған бірегей мұра. Ол тек дене шынықтыру ғана емес, батылдық пен ұйымшылдықты, ұрпақтан-ұрпаққа берілетін ерлік рухын да бойына сіңірген ойын. Бір қарағанда қатал әрі қауіпті көрінгенімен, оның артында ғасырлар бойы қалыптасқан қатаң тәртіп, өзіндік этика және терең мағына жатыр — әр қимыл кездейсоқ емес, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан тәжірибенің жемісі.

Бүгінде көкпар федерациясы мен халықаралық турнирлер арқасында бұл ежелгі дәстүр жаңа тыныс алып, әлемге қазақ мәдениетінің символы ретінде танылып келеді. Заманауи қауіпсіздік стандарттары мен халықаралық ынтымақтастықтың арқасында көкпар келесі ғасырда да өз орнын жоғалтпайтын, керісінше, әлемдік спорт картасында өз алаңын кеңейте беретін ойын болып қала бермек.